Warto wiedzieć

Wszyscy powinni zgodzić się ze stwierdzeniem, iż lepiej zapobiec rozwojowi danej choroby niż ją leczyć. Nakłady pracy, cierpienie pacjenta, zmniejszone szanse na wyleczenie — wszystko to decyduje o wyższości metod profilaktycznych od procesu terapeutycznego. Kobieta, która raz będzie zmuszona poddać się operacji, może już nigdy nie powrócić do pełni zdrowia, nie tylko fizycznego, lecz również psychicznego. Wyróżnia się dwa rodzaje profilaktyki:

pierwotną, służącą zapobieganiu wystąpienia choroby,

wtórną, mającą na celu zapobiegnięcie poważnym konsekwencjom choroby poprzez jej wczesne wykrycie i leczenie.

Priorytetem w profilaktyce ginekologicznej jest zapobieganie nowotworom złośliwym i wczesne wykrycie zmian onkologicznych.

Antykoncepcja - Przed rozpoczęciem stosowania należy bezwzględnie przeprowadzić pełne badanie, obejmujące wywiad lekarski (w tym wywiad rodzinny), badania ginekologiczne i wywiad internistyczny, wykluczyć ciążę oraz schorzenia przy których stosowanie jej jest przeciwskazane. Przeciwwskazania dla stosowania antykoncepcji hormonalnej to: ciąża, nadciśnienie tętnicze, choroba zatorowo-zakrzepowa u pacjentki lub jej przebycie, choroba niedokrwienna serca, choroby układu krążenia u pacjentki i w rodzinie, choroby wątroby i zaburzenia jej funkcji, (zapalenie, marskość, stłuszczenie), zaawansowana lub długotrwała cukrzyca, bóle migrenowe powodujące ogniskowe objawy neurologiczne, krwawienia z dróg rodnych z nie znanych przyczyn, długotrwałe unieruchomienie, planowane zabiegi chirurgiczne, palenie papierosów - szczególnie u pacjentek po 35 roku życia.

Dwuskładnikowe tabletki- jest najpowszechniejszą obecnie metodą antykoncepcyjną. Zawierają substancje hormonalne których przyjmowanie daje efekt w postaci blokowania owulacji, zagęszczania śluzu szyjkowego oraz zmiany budowy endometrium. Zalety: bardzo wysoka skuteczność antykoncepcyjna, metoda prosta i wygodna w użyciu, wysoka odwracalność efektu antykoncepcyjnego - już od następnego cyklu, zmniejszenie obfitości krwawień miesiączkowych oraz dolegliwości bólowych toważyszących miesiaczce, zmniejszenie ryzyka wystąpienia ciąży pozamacicznej,  torbieli jajnika, zmniejszenie ryzyka wystąpienia raka jajnika, raka endometrium (błony śluzowej macicy), oraz nowotworów łagodnych piersi, zmniejszenie częstości występowaniu zapaleń miednicy mniejszej (PID). Cykl miesiączkowy staje się regularny. Wady: relatywnie częste zmniejszenie popędu seksualnego (libido), możliwość wystąpienia skutków ubocznych i związanych z nimi działań niepożądanych, możliwość obniżenia skuteczności podczas przyjmowania niektórych leków. Tabletki nie chronią przed chorobami przenoszonymi drogą płciową, konieczność regularnego przyjmowania, zwiększenie ilości i częstości kontaktów seksualnych zwiększa ryzyko infekcji HPV, a to z kolei może zwiększać ryzyko raka szyjki macicy (nie sama pigułka, ale ewentualna zmiana zachowań seksualnych). 

Antykoncepcja w trakcie laktacji:

Doustny preparat antykoncepcyjny zawierający tylko progestagen - dezogestrel. Może być stosowany w czasie karmienia piersią i u kobiet, które nie mogą bądź nie chcą stosować estrogenów. Działanie antykoncepcyjne preparatu polega przede wszystkim na hamowaniu owulacji oraz zwiększaniu lepkości śluzu znajdującego się w szyjce macicy. Preparat należy przyjmować doustnie, raz dziennie o tej samej porze dnia przez 28 kolejnych dni. Przyjmowanie tabletek z następnego opakowania należy rozpocząć następnego dnia po zakończeniu poprzedniego opakowania. Rozpoczęcie stosowania preparatu: jeżeli przez ostatni miesiąc pacjentka nie stosowała żadnej hormonalnej metody antykoncepcyjnej - pierwszą tabletkę należy przyjąć w pierwszym dniu cyklu (w pierwszym dniu krwawienia miesiączkowego), przyjmowanie tabletek można również rozpocząć między 2 a 5 dniem cyklu, jednak w tym przypadku należy zastosować dodatkową metodę antykoncepcji przez pierwszych 7 dni przyjmowania tabletek w pierwszym cyklu (informacja producenta). 

System dopochwowy o działaniu antykoncepcyjnym. Jest obecnie jedną z najnowocześniejszych metod antykoncepcji. Podstawowym mechanizmem działania antykoncepcyjnego preparatu jest zahamowanie owulacji i zagęszczenie śluzu szyjkowego (czyni go nieprzepuszczalnym dla plemników). Pacjentka umieszcza samodzielnie a następnie pozostawia go w pochwie przez okres 3 tygodni.. Stosowanie tamponów czy leków dopochwowych nie wpływa na skuteczność antykoncepcyjną systemu. Jest elastyczny i po założeniu przez pacjentkę dopasowuje się do ścian pochwy ulegając niewielkiemu rozciągnięciu po umieszczeniu w pochwie. Nie jest wyczuwalny przez partnera nie powoduje dyskomfortu dla pacjentki. Pierścień należy usunąć po 3 tyg. stosowania, w tym samym dniu tygodnia i o tej samej porze dnia, o której był założony. Przerwa w stosowaniu systemu wynosi 7 dni, w tym czasie, zazwyczaj po upływie 2-3 dni od usunięcia systemu powinno wystąpić krwawienie z odstawienia ("miesiaczka"). Po 7 dniach należy założyć kolejny pierścień. W pierwszym cyklu stosowania systemu należy założyć pierścień w pierwszym dniu krwawienia miesiączkowego. Można także rozpocząć stosowanie systemu między 2. a 5. dniem cyklu, jednak wtedy przez pierwsze 7 dni stosowania systemu należy stosować dodatkową barierową metodę antykoncepcji (prezerwatywa).

Plaster antykoncepcyjny

To wygodna metoda antykoncepcji hormonalnej, w postaci plastra przyklejanego jeden raz w tygodniu. Evra to cienki, beżowy plaster w kształcie kwadratu. Preparat nosi się przyklejony na ciele przez 1 tydzień. Preparat można nosić w czterech okolicach ciała: na pośladkach, podbrzuszu, górnej części tułowia lub na zewnętrznej części ramienia. Podstawowym mechanizmem działania jest zahamowanie jajeczkowania, ale do działania antykoncepcyjnego mogą przyczyniać się także zmiana właściwości śluzu szyjkowego oraz zmiany w śluzówce macicy.

Wkładka domaciczna (IUD) ma tę zaletę, że nie trzeba o niej codziennie pamiętać jak w przypadku pigułki hormonalnej. Spirala (tak potocznie nazywana jest wkładka wewnątrzmaciczna) zakładana jest raz na kilka lat. Wkładka domaciczna to popularna i skuteczna metoda antykoncepcji. Spiralę zakłada i wyjmuje lekarz w czasie menstruacji. Jest to prawie bezbolesny zabieg. Ewentualne dolegliwości bólowe zwykle nie są większe niż przy normalnej menstruacji,  ustępują po zażyciu tabletek przeciwbólowych.

Spirala wykonana jest z plastiku z dodatkiem miedzi lub srebra. Spirala polecana jest paniom, które już rodziły i nie planują szybko dzieci, oraz tym, które nie mogą stosować antykoncepcji doustnej. IUD działa na wielu płaszczyznach: powoduje zmianę konsystencji śluzu, co spowalnia ruch plemników,

jony miedzi działają plemnikobójczo; obecność wkładki utrudnia przemieszczanie się plemników i jaja;

wywołuje niewielki stan zapalny w macicy (jałowy, bez obecności bakterii), co zmniejsza możliwość prawidłowego zagnieżdżenia się zarodka po zapłodnieniu jaja.

Przez pierwsze miesiące po założeniu tradycyjnej wkładki krwawienia mogą być intensywniejsze, w przypadku wkładki hormonalnej ten problem nie występuje. Tradycyjne spirale, czyli bez hormonów, mogą zwiększać ryzyko infekcji narządów rodnych. Z wkładki nie mogą korzystać kobiety: ze stanami zapalnymi narządu rodnego, schorzeniami, które mogą się zaostrzyć w czasie stanów zapalnych (np. zapaleniem wsierdzia lub chorobą zastawek serca), schorzeniami, przy których obniża się naturalna odporność organizmu (AIDS, cukrzyca), zmianami w macicy (m.in. mięśniakami), ponieważ wkładka mogłaby okazać się mniej skuteczna i zintensyfikować krwawienie.

Hormonalny System domaciczny: ( wkładka hormonalna)

Antykoncepcja domaciczna po założeniu do jamy macicy uwalnia do organizmu hormon - lewonorgestrel ze stałą prędkością, w bardzo niewielkich ilościach. Powoduje to takie zmiany w śluzówce macicy, że utrudnione jest zagnieżdżenie się tam zapłodnionej komórki jajowej. Pod wpływem hormonu następuje zagęszczenie śluzu w kanale szyjkowym dlatego nasienie nie może się dostać do macicy, aby zapłodnić komórkę jajową. Zmniejsza się też ruchliwość plemników. System ma także zastosowanie w leczeniu nadmiernych krwawień miesiączkowych (znaczne zmniejszenie ich obfitości już po trzech miesiącach). U niektórych kobiet krwawienie miesiączkowe może nawet okresowo zaniknąć, łagodzi również bóle miesiączkowe. Może być stosowany także u młodych kobiet, które dotychczas nie rodziły a także u tych które przebyły jedno lub kilka cięć cesarskich. Cechuje się najwyższą z obecnie istniejących metod antykoncepcji, prawie 100% wyższą niż tabletki hormonalne

Podskórny implant antykoncepcyjny Implanon NXT

Po wszczepieniu pod skórę wewnętrznej części ramienia ręki niedominującej zaczynają uwalniać do krwi hormon przez okres 3 lat. Działanie implantu przejawia się w trojaki sposób: zahamowanie owulacji, stworzenie nieprzepuszczalnej bariery dla plemników poprzez zagęszczenie śluzu szyjkowego oraz zahamowanie cyklicznego dojrzewania endometrium (błony śluzowej macicy)

W przypadku gdy pacjentka zmienia hormonalną metodę antykoncepcyjną na implant, powinien on zostać założony pomiędzy pierwszym a piątym dniem naturalnej miesiączki, aby wykluczyć ciążę. W sytuacji gdy implant zostaje wszczepiony w innym terminie należy przez 7 dni po założeniu implantu stosować dodatkową metodę antykoncepcji. Implant można usunąć w dowolnym momencie. 

Ta forma antykoncepcji polecana jest szczególnie kobietom poszukującym stałej, długotrwałej i skutecznej metody antykoncepcyjnej, które zapominają o codziennym przyjmowaniu tabletek, lub u których przy przyjmowaniu DTA (dwuskładnikowych tabletek zawierajacych progestagen i estrogeny) wystąpiły działania niepożądane związane z estrogenami.

Polecany pacjentkom w wieku 18-40 lat implant ma formę elastycznego pręcika wielkości zapałki (długość 4 cm, szerokość 2 mm), wykonanego z octanu etylowinylu (EVA). Jest on wszczepiany chirurgicznie w znieczuleniu miejscowym przy użyciu specjalnego aplikatora pod skórę wewnętrznej części ramienia, w odległości 10 cm od łokcia. Implant zakładany jest na 3 lata a bezpośrednio po jego usunięcie istnieje możliwość wszczepienia kolejnego.

Implanon NXT zawiera tylko progestagen, dlatego może być stosowany u kobiet z przeciwskazaniami do antykoncepcji doustnej (np. mającym żylaki, palącymi czy też z nadmiarem wagi). Cechuje się najwyższą z obecnie istniejących metod, prawie 100% wyższą niż tabletki hormonalne

Jedną z oczywistych metod profilaktycznych w ginekologii jest stosowanie barierowej antykoncepcji podczas stosunków seksualnych. Korzystanie z prezerwatywy zabezpiecza przed zakażeniem nie tylko wirusem HIV, ale również innymi patogenami. Wymieniane są wśród nich: wirus HPV, bakterie odpowiedzialne za występowanie chorób przenoszonych drogą płciową. Podczas kontaktów seksualnych przenoszony jest wirus HSV wywołujący opryszczkę narządów płciowych. Gonokoki wywołują rzeżączkę, która ma postać zapalenia szyjki macicy, cewki moczowej, gardła, odbytnicy, sromu, jajowodów i jamy macicy. Natomiast chlamydie potrafią przyczynić się do rozwoju niepłodności czy zespołu bólowego miednicy mniejszej. Stosowanie prezerwatyw zabezpiecza ponadto przed przenoszeniem zakażeń grzybiczych czy wirusa zapalenia wątroby typu B.

Badanie cytologiczne jest skutecznym badaniem przesiewowym pozwalającym na zmniejszenie umieralności z powodu raka szyjki macicy. Polega na pobraniu materiału do badania mikroskopowego z szyjki macicy, za pomocą specjalnej szczoteczki. Histopatolog poszukuje w utrwalonym preparacie obecności komórek dysplastycznych lub nowotworowych. Obecne zalecenia Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego nakazują powtarzanie badania co 3 lata (gdy poprzedni wynik był prawidłowy) lub częściej w grupach ryzyka. Zaleca się wykonanie pierwszego badania  do 25 roku życia w przypadku dziewicy lub nie później niż 3 lata po inicjacji seksualnej. W Polsce istnieje program rządowy oferujący kobietom w wieku 25-59 lat darmowe badania cytologiczne co 3 lata.

Celem zmniejszenia umieralności z powodu raka piersi i zwiększenia jego wykrywalności wprowadzono na świecie badanie przesiewowe, jakim jest mammografia. Zalecana ona jest kobietom w wieku powyżej 40 roku życia. W Polsce prowadzony jest program rządowy, skierowany do kobiet w wieku 50–69 lat, który polega na bezpłatnym badaniu mammograficznym co dwa lata (częściej tylko w określonych przypadkach). Warto wspomnieć również o roli samej pacjentki w profilaktyce raka piersi. Może ona dokonywać samobadania piersi, nawet od 18 roku życia oraz zgłaszać się na badania kliniczne do swojego lekarza od około 20 roku życia.

Wykonywanie badania ultrasonograficznego piersi pozwala na ocenę struktury gruczołu u kobiet młodszych, których sutki są „gęste” w obrazie radiologicznym i trudne do oceny w mammografii. Jest wykonywana u kobiet w każdym wieku jako uzupełnienie mammografii. USG służy również ocenie narządu rodnego. Lekarz jest w stanie określić grubość endometrium wyścielającego jamę macicy. Pozwala to na wychwycenie kobiet z predyspozycjami do raka endometrium lub pacjentek, którym się on już rozwinął. Ponadto, w ultrasonografii możliwe jest dokonanie oceny jajników w poszukiwaniu zmian nowotworowych. USG jest idealnym przyrządem do diagnostyki raka jajnika, niestety nie spełnia w tym przypadku wymogów typowego badania przesiewowego.

 

Zmieniając niekorzystne przyzwyczajenia kobiety są w stanie wyeliminować niesprzyjające czynniki predysponujące do wystąpienia wielu chorób, w tym tych o charakterze nowotworów kobiecych. Zaprzestanie palenia wydaje się być w tym przypadku kluczowe. Pomijając już fakt, iż nikotynizm u kobiet powyżej 35 roku życia stanowi przeciwwskazanie do stosowania antykoncepcji hormonalnej, to najistotniejsze jest zwiększenie ryzyka wystąpienia raka szyjki, macicy lub jajnika u palaczek. Ruch, owoce i warzywa są często wymieniane wśród powszechnych czynników redukujących rozwój chorób i nowotworów w całym organizmie. Stosowanie antykoncepcji hormonalnej zwiększa ryzyko raka szyjki macicy, ale jest jednocześnie profilaktyką rozwoju raka jajnika czy endometrium. Nierodność jest stanem zwiększonego ryzyka zachorowania na raka endometrium lub piersi, zatem ciąża i laktacja są rodzajem dość specyficznej profilaktyki ww. nowotworów.

Nie można powiedzieć, że istnieje szczepionka na raka szyjki macicy. Stworzono jednak szczepionkę przeciwko wirusowi HPV, który przyczynia się do powstania raka. Szczepiąc dziewczęta przed inicjacją seksualną nie wyeliminujemy z populacji raka szyjki macicy, ale skutecznie możemy zredukować liczbę chorujących na niego kobiet.

Szczepionka HPV (przeciwko wirusowi HPV - wirusowi brodawczaka ludzkiego) chroni przed rakiem szyjki macicy, a także przed kłykcinami kończystymi. Szczepienie przeciwko HPV chroni nie tylko przed rakiem szyjki macicy i kłykcinami, lecz także częściowo przed nowotworami pochwy i sromu, za które wirus HPV odpowiada w ponad 50 proc. Z badań klinicznych wynika, że szczepionka przeciwko wirusowi HPV jest w 100 procentach skuteczna. Jednak szczepionkę należy przyjąć w odpowiednim czasie

Szczepienie należy wykonać przed rozpoczęciem aktywności seksualnej, najlepiej między 11. a 12. rokiem życia. Jednak szczepionka przeciwko HPV jest przeznaczona nie tylko dla nastolatek. - Każda kobieta zaszczepiona odniesie indywidualne korzyści z zaszczepienia, niezależnie od wieku. Ale z punktu widzenia epidemiologii i farmakoekonomiki, czyli przeliczenia kosztów leczenia na rok życia kobiety, to zaszczepienie osób młodszych po prostu daje lepsze efekty populacyjne. Jeśli chcemy chorobę wyeliminować w społeczeństwie, to należy szczepić osoby młode, zarówno chłopców, jak i dziewczynki. Ale zaszczepić może się każda kobieta w każdym wieku. Na ten temat  najlepiej indywidualnie porozmawiać z lekarzem.
Na kompletne szczepienie składają się 3 dawki każdej ze szczepionek podawane w postaci iniekcji domięśniowej w ramię. Drugą dawkę podaje się 1-2 miesięcy po pierwszej, trzecią dawkę w odstępie 6 miesięcy od pierwszej. Szczepienie powinno się zakończyć w ciągu roku. Do wszystkich 3 dawek należy używać tej samej szczepionki.

Rak szyjki macicy  najczęściej jest skutkiem długotrwałego zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego HPV, szczególnie jego wysoko rakotwórczymi typami HPV16, HPV18, i należy do nowotworów złośliwych. Inwazyjne stadium raka szyjki macicy poprzedza śródnabłonkowa neoplazja szyjki macicy (CIN), wcześniej zwana dysplazją lub rakiem przedinwazyjnym. Neoplazja szyjki macicy nie ma charakterystycznych objawów i nie stanowi zagrożenia dla zdrowia kobiety. Niewykryta i nieleczona neoplazja, może jednak ulegać progresji do raka inwazyjnego, który jest zagrożeniem dla zdrowia, a nawet życia kobiety. Taki stan przednowotworowy może trwać od trzech do dziesięciu lat. Dlatego tak ważne są profilaktyczne badania cytologiczne. W początkowym stadium rak szyjki macicy nie powoduje żadnych objawów, co niestety nie zmusza do natychmiastowej wizyty u ginekologa. Jednym z pierwszych objawów raka szyjki macicy jest krwawienie: krwawienie międzymiesiączkowe, po stosunku czy badaniu ginekologicznym, krwawienie po menopauzie. Mogą również pojawić się krwiste upławy o nieprzyjemnym zapachu. W późniejszym stadium, gdy nastąpił już znaczny rozrost guza, mogą pojawić się bóle w dole brzucha oraz okolicy lędźwiowo–krzyżowej. Mogą pojawić się również obrzęki nóg i trudności przy oddawaniu moczu.

Rak błony śluzowej trzonu macicy:

Etiologia raka błony śluzowej trzonu macicy jest wieloczynnikowa. Schorzenie to najczęściej dotyka kobiet otyłych, cierpiących na cukrzycę oraz nadciśnienie tętnicze. Najczęściej zgłaszanym objawem chorobowym jest nieprwidłowe krwawienie z dróg rodnych. Jedna z nieinwazyjnych metod diagnostycznych, możliwa do wielokrotnego powtarzania jest właśnie usg przezpochwowe. W przypadkach podejrzenia o zmiany patologiczne w jamie macicy należy poszerzyć diagnostykę o pobranie materiału z jamy macicy oraz kanału szyjki macicy - abrazja frakcjonowana lub pod kontrolą wzroku - histeroskopia. 

Rak jajnika:

Rak jajnika jest trzecim co do częstości występowania i trzecim pod względem liczby zgonów nowotworem narządów płciowych u kobiet w Polsce. Mimo stosowania radykalnych zabiegów oraz efektywności leczenia chemioterapeutykami wciąż nie uzyskuje się spektakularnych wyleczeń. Do czynników ryzyka raka jajnika należą: czynniki rodzinne i genetyczne - rak jajnika w I stopniu pokrewieństwa (matka, siostra, córka) lub w I i II stopniu pokrewieństwa (babka, ciotka), zespół raka sutka i jajnika, zespół Lynch II (rak okrężnicy i odbytnicy, rak trzonu macicy, rak jajnika), wiek, dieta bogatotłuszczowa, pełne mleko, kawa, nikotyna, niepłodność, miejsce zamieszkania w krajach wysoko uprzemysłowionych z wyższym statusem socjoekonomicznym. Szczytowa zachorowalność to wiek 70-79 lat. Czynniki zmniejszające ryzyko raka - to przebyte ciąże, długotrwałe karmienie piersią, antykoncepcja hormonalna. Badanie profilktyczne w kierunku raka jajnika obejmuje badanie ginekologiczne, usg przezpochwowe oraz ocenę stężenia markerów nowotworowych.  Jeden z nich CA-125 nie jest całkowicie swoisty dla raka jajnika i jego podwyższone stężenie można stwierdzić także w innych schorzeniach, takich jak endometrioza, mięśniak czy stany zapalne przydatków. Należy zawsze pamiętać, że wywiad i badanie ginekologiczne nadal pozostają ważnymi metodami w rozpoznawaniu tego nowotworu. 

Rak piersi jest najczęściej rozpoznawanym nowotworem u kobiet w Polsce. W ciagu ostanich kilkunastu lat wzrosła ilość pacjentek zdiagnozowanych, równocześnie dzięki coraz powszechniej stosowanej wczesnej diagnostyce i postępowi w leczeniu tej choroby spadła liczba zgonów. Rak piersi wykryty i leczony we wczesnym etapie rozwoju rokuje dobrze. Najpowszechniej stosowaną metodą obrazowania zmian w piersiach jest mammografia. Pozwala ona na wykrywanie zarówno niewielkich zmian nowotworowych, jak i zmian, które stanowią etap pośredni na drodze przekształcania się w nowotwór złośliwy, czyli raka przedinwazyjnego. Mammografia wykonywana jest raz na 1-2 lata. Natomisat badanie ultrasonograficzne jest szczególnie polecane u młodszych kobiet przed 40. rokiem życia, gdyż w tym okresie bogato gruczołowa budowa piersi nie stanowi przeszkody dla prawidłowej oceny ultrasonograficznej. Badanie mammograficzne jest zalecane w Polsce dla kobiet powyżej 49. roku życia. W przypadku obciążenia rodzinnego diagnostykę należy rozpocząć już w wieku 8-10 lat młodszym. Regularne ćwiczenia fizyczne, utrzymywanie właściwej wagi ciała czy ograniczenie podaży alkoholu w diecie, pozwalają na obniżenie ryzyka wystąpienia tego nowotworu. 

 

TOP